İnsanlar yaşlandıkça sağlıkla ilgili endişeleri artsa da hatıraların silinmesi ve başkasına muhtaç kalma düşüncesi en büyük korkuların başında gelir. Philadelphia’daki Jefferson Health’te görev yapan geriatri psikiyatristi Dr. James Ellison, yaşlı bireylerin en büyük kaygılarının "hafızalarını kaybetmek ve başkalarına yük olmak" olduğunu belirtmektedir.
Birçok kişinin çekindiği bu bilişsel gerileme süreci demans olarak tanımlanmaktadır. NIH Stanford Alzheimer Hastalığı Araştırma Merkezi Direktörü Dr. Victor Henderson’a göre demans; "günlük yaşamı etkileyecek düzeyde zihinsel ve bilişsel işlev kaybına yol açan hastalıkları kapsayan genel bir terim" özelliğini taşır.
Demansın etkisiyle birey evinin adresini karıştırabilir, bir eylemin amacını unutabilir ya da her zaman kolaylıkla yaptığı fatura ödemelerini yönetemez hale gelebilir. Genetik yatkınlığın ötesinde, gündelik alışkanlıkların da bu riski körüklediği değerlendirilmektedir.
Dr. Henderson, demans ile yaşam tarzı arasındaki bağa dair pek çok faktörün bulunduğunu ancak "bunların büyük bölümünün randomize klinik çalışmalarla yeterince araştırılmadığını" ifade etmektedir. Bu nedenle, sunulan tavsiyelerin demansı mutlak surette engelleyeceği söylenemese de genel vücut sağlığını koruma noktasında fayda sağladığı belirtilmektedir.
Uzmanlara göre demans riskini tetikleyebilecek 8 alışkanlık şu şekildedir:
1. Beslenmenin Gücünü Azımsamak
Diyetin sadece fiziksel görünümle ilgili olduğunu düşünmek büyük bir yanılgı. Dr. Christina Prather, beyin ve kalp sağlığının ayrılmaz bir bütün olduğunu belirterek, "Demansın önlenmesi veya beyin sağlığının korunmasına yönelik önerilerin çoğu, kalp sağlığı için önerilenlerle benzerdir" değerlendirmesinde bulunuyor. Dr. Rudy Tanzi ise bu durumu destekleyerek "Kalp için iyi olan birçok alışkanlık beyin için de faydalı" diyor. Uzmanlar; Akdeniz ve MIND diyetleri gibi bitki bazlı, sağlıklı yağlar içeren beslenme modellerinin zihni zinde tuttuğunu vurguluyor.
2. Kronik Rahatsızlıkları İhmal Etmek
Mevcut sağlık sorunlarının kontrol altında tutulmaması, beyne giden kan akışını bozarak vasküler demansa zemin hazırlayabiliyor. Dr. Prather, diyabet, yüksek tansiyon ve kolesterol gibi sorunların yönetiminin önemine dikkat çekiyor. Uzmanlara göre, özellikle damar sağlığını korumak, beyne giden hayati oksijen akışının kesilmemesi adına kritik bir öneme sahip.
3. Uykunun Yenileyici Etkisinden Mahrum Kalmak
Yetersiz uyku, beynin "temizlik" mekanizmasını devre dışı bırakıyor. Uzmanlar, derin uyku sırasında Alzheimer ile bağdaştırılan toksik beta-amiloid proteinlerinin temizlendiğini hatırlatıyor. Dr. Prather, özellikle teşhis edilmemiş uyku apnesinin yaşlılarda bilişsel sağlığı gizlice tehdit ettiğini vurguluyor.
4. Sosyal Bağları Koparmak
Sosyal izolasyonun sağlığa zararı, bazen fiziksel faktörleri bile gölgede bırakabiliyor. Dr. Prather, yalnızlığın ve depresyonun bilişsel işlevler üzerindeki yıkıcı etkisine değinirken; uzmanlar, sosyal kopukluğun ölüm riski üzerindeki etkisinin "orta düzeyde sigara kullanımına benzer seviyelerde" olabileceğini ifade ediyor.
5. Kontrolsüz Alkol Kullanımı
Bilimsel çalışmalar, alkolün karaciğer ve kanser riskinin yanı sıra beyin dokusuna da zarar verdiğini gösteriyor. Bilişsel gerileme belirtileri gösteren bireyler için Prather’ın öncelikli tavsiyesi "alkol tüketimini azaltmak" yönünde oluyor. Alkolün uyku kalitesini düşürmesinin yanında, yaş ilerledikçe karaciğerin alkolü işleme hızı da yavaşlıyor. Uzmanlar 65 yaş üstü için haftalık yedi, günlük ise bir içki sınırını geçmemeyi önerirken; ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri bu sınırı erkeklerde iki, kadınlarda ise bir içkiyle kısıtlıyor.
6. Fiziksel Hareketsizlik
Ellison, zihni korumak için sadece hareketli bir yaşamın yetmediğini, sistemli aerobik egzersizlerin şart olduğunu vurguluyor. Bu kapsamda, günlük rutinleri yürüyerek halletmenin ötesinde bisiklete binmek veya spor yapmak gibi planlı aktiviteler öne çıkıyor. Yaşlılar için haftada beş gün, 30'ar dakikalık egzersiz hedeflense de 75 yaş üstü grupta bu orana ulaşabilenlerin oranı sadece "yüzde 10" seviyesinde kalıyor.
7. Kask Kullanımını İhmal Etmek
Bisiklet sürerken kask takmanın önemine değinen Henderson, kafa bölgesine alınan darbelerin uzun vadedeki etkilerine dikkat çekiyor. Gözlemsel araştırmalar, kafa travmaları ile demans arasında bir paralellik olduğunu kanıtlıyor. Uzmanlar, bu durumun kitlesel ölçekte çok büyük bir değişim yaratmasa bile "bireysel düzeyde önemli bir risk faktörü" teşkil ettiğini belirtiyor.
8. Depresif Belirtileri Önemsememek
Ellison’a göre ruh sağlığı ile bilişsel zindelik birbirinden ayrı düşünülemez. İleri yaşlarda şiddetli depresyon görülme sıklığı düşse de hafif seyreden depresif haller; beslenme, öz bakım ve sosyal bağlar gibi zihni besleyen alışkanlıkları baltalıyor. Bu nedenle depresyonla mücadelenin, bilişsel yaşlanma sürecini daha sağlıklı bir zemine oturtabileceği ifade ediliyor.
Bazı Yaş Gruplarında Risk Eğilimi Düşüşte
Küresel ölçekte demansla yaşayan nüfusun genişlemesi, temel olarak insan ömrünün uzamasına bağlanıyor. Hastalık esasen ileri yaşlarda etkisini gösterse de modern tıptaki gelişmeler sayesinde, belirli yaş dilimlerinde bu rahatsızlığa yakalanma ihtimalinin geçmiş yıllara nazaran bir nebze azaldığı saptanıyor. Bu iyileşmenin, özellikle kardiyovasküler tıp alanındaki devrimlerle eş güdümlü bir gelişim sergilediği öngörülüyor.
The Huffington Post’un geçtiği bilgilere göre, Alzheimer'ın doğal seyrini kontrol altına alabilen ve "ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından onaylanan" yeni nesil tedavi protokolleri devreye girmiş durumda. Bu noktada uzmanlar, müdahalenin etkinliği açısından erken tanının kritik bir eşik olduğunu hatırlatıyor. Eşyaları sürekli kaybetmek, günlük rutini aksatan bellek zayıflıkları veya karar verme süreçlerinde yaşanan tıkanıklıklar gibi sinyaller fark edildiğinde, tıbbi yardım almanın zorunluluğu vurgulanıyor.
Demansın yarattığı toplumsal kaygıya rağmen, gündelik alışkanlıklarda gidilecek revizyonların genel sağlık profili üzerinde koruyucu bir kalkan oluşturabileceği belirtiliyor. Öte yandan, genetik kodlar ya da müdahale edilemeyen risk faktörleri neticesinde bu süreci yaşayan bireyler için durumun asla kişisel bir yetersizlik şeklinde nitelendirilmemesi gerektiğinin altı çiziliyor.
Kaynak: Gazete Oksijen
https://gazeteoksijen.com/saglik/uzmanlar-uyardi-demans-riskini-artirabilecek-8-gunluk-aliskanlik-268036
Haber girişi: 08.03.2026 - 09:45
RSS