Massachusetts'teki Whitehead Enstitüsü'nde görev yapan genetikçi Yuancheng Ryan Lu ve çalışma arkadaşları, yaşlanmış retina hücrelerini yeniden gençleştirmek üzere yürüttükleri projede hücrelerin kendini yenilediğine dair işaretler bulduklarını duyurdu. Üç yıl süren başarısız denemelerin ardından üç genle yapılan son çalışma, glokom kaynaklı görme kayıplarının geri döndürülebileceğine dair umutları artırdı. Uzmanlar, bu sonuçların kesinleşmesi durumunda yöntemin yaşlılığa bağlı görme sorunları ve organ hasarlarında devrim yaratabileceğini belirtiyor.
Scientific American'da yer alan bilgilere göre; Lu ve ekibi, hücreleri daha genç bir yapıya büründürmek için "yeniden programlama" üzerine çalışan öncü gruplar arasında. Yedi yıllık yoğun emeğin ardından ulaşılan keşif, bu sene başlaması beklenen klinik deneylerin temelini oluşturuyor. Bu süreç; akademi, sanayi ve Silikon Vadisi'nden gelen milyarlarca dolarlık yatırımın odağındaki bu alan için belirleyici bir sınav olacak. Deneyler şu kritik soruya cevap verecek: Yaşlı hücreleri risk almadan gençleştirmek gerçekten mümkün mü?
Bu sorunun cevabı, yaşlılık algısını tamamen değiştirebilir; organların ve hatta tüm vücudun yenilenmesine imkan tanıyabilir. "Kısmi yeniden programlama", yetişkin hücrelerin kök hücreye dönüştürülebileceğini kanıtlayan 20 yıl önceki buluşun yeni ve gelişmiş bir aşaması olarak görülüyor. Ancak riskler de oldukça ciddi: Hücreyi kök hücre yapısına çok fazla yaklaştırmak, hücrenin kimliğini kaybetmesine ya da kanser hücrelerine dönüşmesine sebep olabilir. Mayo Clinic’ten Tamir Chandra bu konuda, “Hücreler kimliklerini kaybettiklerinde bunun bazı tehlikeleri olduğunu biliyoruz" uyarısında bulunuyor.
Gençleşmeyi sağlayan faktörler
2006'da Shinya Yamanaka ve ekibi, "Yamanaka faktörleri" olarak bilinen dört özel bileşenin, sıradan bir yetişkin hücresini kök hücreye dönüştürebildiğini keşfetti. Bu keşif, tıp dünyasında büyük bir dönüm noktası oldu. Hatta geçtiğimiz Şubat ayında Japonya'da, kalp yetmezliği ve Parkinson gibi hastalıklar için kök hücre bazlı ilk tedavilere onay verildi.
Ancak bazı bilim insanları bu faktörlerin sadece dönüşüm değil, gençleştirme amacıyla da kullanılabileceğini fark etti. 2010 yılında Prim Singh ve Fred Zacouto, bu faktörlerin kısa süreliğine çalıştırılıp hücre kimliğini kaybetmeden kapatılabileceğini önerdi. 2016'da Salk Enstitüsü'nde yapılan bir çalışma ise bu yöntemi popüler hale getirdi. Juan Carlos Izpisúa Belmonte ve ekibi, farelerde bu faktörleri aralıklı olarak aktif hale getirerek yaşlı farelerin kas ve dokularını yenilemeyi başardı. Sonraki yıllarda bu teknik; deri hücrelerini tazelemek, yaraları iyileştirmek ve kalp hücrelerini onarmak için de kullanılmaya başlandı.
Riskler ve Yamanaka faktörleri
Araştırmacılar bu yöntemi daha güvenli kılmak için farklı yollar deniyor. Temel hedef, hücrelerin kontrolsüzce kök hücreye dönüşmesini engellemek. Shift Bioscience CEO’su Daniel Ives durumu şu şekilde betimliyor: “Bir dinozoru çok iyi eğitseniz bile evcil hayvan yapmanız iyi bir fikir değildir”
Lu ve ekibi, kanser riskini azaltmak için "c-Myc" adlı geni sistemden çıkardı. Rejuvenate Bio'dan Noah Davidsohn, üç faktörü yaşlı farelere uyguladıklarında olumsuz bir sonuçla karşılaşmadıklarını, aksine farelerin daha sağlıklı ve uzun yaşadığını gözlemledi. Yine de Irvine’daki California Üniversitesi’nden Vittorio Sebastiano, bir genin çıkarılmasının hücrenin bazı fonksiyonlarını etkileyebileceği konusunda dikkatli olunması gerektiğini savunuyor.
Sektöre dev yatırımlar
2020 yılında bir grup bilim insanının internet girişimcisi Yuri Milner ile yaptığı görüşme, 2022'de 3 milyar dolarlık devasa bir bütçeyle Altos Labs'ın kurulmasını sağladı. Bu dev yatırım, sektöre olan ilgiyi patlattı. OpenAI CEO’su Sam Altman ve Coinbase CEO’su Brian Armstrong gibi isimler de bu alandaki farklı şirketlere destek verdi. Bu yarışta insan deneylerine başlayacak ilk kurum ise Life Biosciences olacak. Şirket, glokom hastalarının görme sinirlerini onarmak için özel bir gen tedavisi uygulamayı planlıyor.
İnsan üzerindeki ilk klinik denemeler
Life Biosciences'tan Sharon Rosenzweig-Lipson, sürecin tedbirli ilerleyeceğini belirtti. İlk etapta sınırlı sayıda glokom ve sinir hasarı hastası üzerinde çalışılacak. Uygulanan genler, hastaların alacağı bir antibiyotik yardımıyla kontrol edilebilir bir "şalter" gibi açılıp kapanacak. Maymunlar üzerinde yapılan ön testlerde ciddi bir yan etki görülmediği ifade edildi.
Yöntemin etkisi üzerine tartışmalar
Bilim dünyasında bazı isimler hala temkinli. Pete Williams, yaşlı birini daha güçlü yapmanın onu gerçekten genç yapıp yapmadığını sorgularken; Sebastiano ise "Önemli olan hücrelerin yaşlanmaya bağlı işlev kaybını güvenli şekilde tersine çevirebilmek" diyerek esas odak noktasını vurguluyor.
Hücrenin hafızası: Epigenetik
Bu yöntem, yaşlanmanın sadece genetik hasar değil, genlerin çalışma şeklini belirleyen "epigenetik" değişimlerden kaynaklandığı teorisine dayanıyor. Araştırmalar, Yamanaka faktörlerinin bu değişimleri geri alabildiğini gösteriyor.
Farklı çözüm arayışları
Herkes aynı genleri kullanmıyor. Bazı şirketler farklı gen dizilimleri ararken, kimileri ise hücreleri kimyasal yollarla programlamaya çalışıyor. Vadim Gladyshev'e göre henüz bu süreç tam olarak aydınlatılmış değil.
Güvenlik ve denge
Her hücre tipinin bu tedaviye tepkisi farklı olabiliyor. Uzmanlar, doz aşımının kanser riskini tetikleyebileceği konusunda uyarıyor. Bazı araştırmacılar ise tüm vücut yerine sadece belirli bölgelere, örneğin beyindeki hücrelere odaklanmanın daha güvenli olacağını düşünüyor.
Geleceğe dair belirsizlikler
Gladyshev, tüm vücudun organlar üzerinde büyük bir etkisi olduğunu, bu yüzden sadece bir organı gençleştirmenin tüm yaşlanmayı durdurmayabileceğini belirtiyor. Yuancheng Ryan Lu ise buluşunun kliniğe taşınmasından heyecan duyduğunu belirterek, “Bunu insanlara tedavi etmek için kliniğe taşımak kariyerde çok nadir bir şey” diyor.
Kaynak: Gazete Oksijen
https://gazeteoksijen.com/saglik/hucresel-genclestirme-yontemi-insanlarda-test-edilmeye-hazirlaniyor-272175
RSS